Fotografie speelt al van jongs af aan een grote rol in het leven van Monique. “Dat heb ik van mijn vader. Hij legde vroeger alles vast op foto en film. Als klein meisje liep ik zelf ook al graag met een camera rond”, vertelt ze. Ze volgde door de jaren heen verschillende fotografiecursussen, totdat ze het gevoel kreeg dat ze was uitgeleerd. Zes jaar geleden besloot ze een andere weg in te slaan. Ze schreef zich in voor de opleiding Fotokunst aan de kunstacademie in het Belgische Sint-Niklaas. Niet om nóg beter te leren fotograferen, maar om anders naar beelden te leren kijken. Afgelopen zomer studeerde ze af.
Werk wordt kunst
Voor haar afstudeerproject hoefde Monique niet lang naar een onderwerp te zoeken. Het idee had ze namelijk al drie jaar in haar hoofd. Ze wilde iets doen met de mensen die ze vanuit haar werk bij SVRZ Ter Poorteweg in Koudekerke zo goed kent. Daar begeleidt ze cliënten met het syndroom van Korsakov, biedt ze ambulante ondersteuning in de regio en verzorgt ze trainingen en klinische lessen.
“Ik wilde iets maken dat recht doet aan de mensen met wie ik dagelijks werk. Aan wat hen bezighoudt en wat ze hebben meegemaakt. En tegelijkertijd meer bekendheid geven aan een syndroom waarover nog altijd veel misverstanden bestaan.” Maar hoe leg je zoiets vast? Aanvankelijk fotografeerde Monique cliënten op hun eigen kamer of maakte ze portretten. Toch was dat niet helemaal wat ze voor ogen had. Dus zocht ze verder. Tot ze op het idee kwam om de rollen om te draaien.
Zelf de regie
“Ik dacht: wat als ik de cliënten nu eens zelf de foto laat maken? Dat niet ik, maar zij bepalen wanneer de camera klikt.” Monique richtte op locatie een tijdelijke fotostudio in en nodigde cliënten uit. Met een afstandsbediening in hun hand bepaalden zo’n veertig cliënten zelf het moment waarop ze werden gefotografeerd.
Naast de portretten wilde Monique ook iets van hun herinneringen vastleggen. Ze ging met de cliënten in gesprek. Over hun leven, de dingen die ze vroeger graag deden en bijzondere gebeurtenissen die hen waren bijgebleven. Uit die gesprekken haalde ze korte zinnen en fragmenten die ze in haar fotoboek verwerkte. “We hebben mooie gesprekken gevoerd. Uit al die herinneringen en verhalen heb ik zinnen en fragmenten gekozen die ik vervolgens in mijn boek heb verwerkt.”
Herinneringen in stukjes
Monique combineerde de zelfportretten met oude foto’s en herinneringen. Ze knipte, plakte, schilderde en maakte collages waarin beelden soms gedeeltelijk verdwenen of juist over elkaar heen vielen. Die werkwijze koos ze heel bewust. Want het geheugen van mensen met Korsakov is vaak geen samenhangend geheel. Herinneringen raken versnipperd, verdwijnen of worden onbewust aangevuld met gebeurtenissen die nooit hebben plaatsgevonden. Dat heet confabuleren, legt Monique uit: “Voor buitenstaanders kan het lijken alsof iemand liegt. Maar zo werkt het niet. Voor iemand met Korsakov kan zo’n verhaal volkomen waar voelen.”
Door met verschillende lagen en fragmenten te werken, gaf Monique die werking van het geheugen een plek in haar fotografie. Het resultaat is een prachtig dik, kunstzinnig fotoboek waarin herinneringen, werkelijkheid en verbeelding door elkaar lopen. Net als in het geheugen van de cliënten die ze fotografeerde.
Eigen schuld
Met haar boek wil Monique ook aandacht vragen voor de mensen achter het syndroom. Want over Korsakov bestaan nog altijd veel vooroordelen. De aandoening wordt al snel geassocieerd met alcoholgebruik en eigen schuld. “Er wordt te makkelijk geoordeeld over mensen met Korsakov”, vertelt Monique. “Maar hoe vaak wordt er gevraagd wat iemand heeft meegemaakt? Waarom is iemand gaan drinken en zichzelf gaan verwaarlozen? Mensen met Korsakov zijn ook gewoon mensen. Die vaak hele moeilijke periodes hebben gekend en om uiteenlopende redenen in de problemen zijn geraakt. Niemand kiest zomaar voor een leven met zulke ingrijpende gevolgen.”
Bijzondere erkenning
Haar afstudeerproject bleef niet onopgemerkt. Monique werd genomineerd voor het Legaat Hulstaert, een onderscheiding van de kunstacademie in Sint-Niklaas. Ook werd haar werk ingestuurd naar BREEDBEELD, een Belgische organisatie die fotografietalent een podium biedt, en geselecteerd voor Opus One, een publicatie met bijzondere fotografische afstudeerprojecten.
Een resultaat waar Monique heel trots op mag zijn. “En dat ben ik ook zeker!”, lacht ze. “Maar vooral ook op de cliënten die hebben meegedaan en hun verhalen met mij wilden delen. Zonder hen was dit boek er nooit geweest. Zij hebben zich voor mij opengesteld en iets van zichzelf laten zien. Ik hoop dat mensen na het zien van mijn foto’s anders naar Korsakov kijken. En vooral: anders kijken naar de mensen die ermee leven.”